TIRANIJA, tlačenje, veliki nameti, uskraćivanje različitih prava, neispunjena obećanja vladara prema graničarima u Krajini i na jugu Ugarske, neke su od muka s kojima su se narod i Crkva suočavali posle propasti srpske srednjovekovne države.

Braneći se od nasilja i često neljudskih i svirepih oblika ekonomske, nacionalne i verske obespravljenosti, srpski klir je često podržavao svaki oblik narodnog otpora prema turskim i austrougarskim vlastima, a tokom Drugog svetskog rata i prema ustašama i Nemačkoj.

Odlažući krst i mantiju, kretali su u borbu za svoj narod, često i kao vođe buna i ustanaka od Dunava do Jadrana. Neki su upamćeni kao veliki heroji, proglašavani su vojvodama i svetiteljima, a o nekima i dan-danas ima suprotstavljenih mišljenja.


PROČITAJTE JOŠ -JUBILEJ SPC: Na Kosovu još osam vekova


Još 1594. godine, planuo je ustanak Srba u Banatu. Sedište ustanika bilo je u Vršcu, gde je stolovao njihov vođa episkop Teodor. I Kuridžinu bunu 1704. godine, protiv sakupljača poreza u Dalmaciji, pokrenuo je pop Petar Jagodić Kuridža. Tačno vek kasnije, u Prvom srpskom ustanku, pop Luka Lazarević je oformio četu i izbran je za vojvodu. Među najvažnijim i najuglednijim ličnostima ustaničke Srbije su prota Mateja Nenadović i arhimandrit manastira Rača Hadži Milentije Stefanović, vojvoda sokolski. Od početka ustanka prota Nikola Smiljanić presretao je Turke koji su kroz Mačvu išli prema Šapcu, a u bitkama Prvog i Drugog ustanka učestvovao je i mitropolit Melentije Pavlović, tadašnji arhimandrit manastira Vraćevšnice. Zbog učešća u ustanku, Pajsije Ristović, iguman manastira Trnava, živ je nabijen na kolac pred Stambol kapijom.

Marta 1834, u okolini Dervente, protiv turske tiranije izbila je Pop-Jovičina buna nazvana po imenu vođe popu Jovici Iliću. Veliki nameti begova prema raji, 1858. su bili povod za Protinu (Trebavsku, Posavsku) bunu, koju su predvodile prote Pavle Trifunović i Petko Jagodić. Ustanik i dobrovoljac u više ratova protiv Turaka bio je arhimandrit Nićifor Dučić, a jedan od vođa Kumanovskog ustanka Srba u severnoj Makedoniji, početkom 1878, bio je pop Dimitrije iz Starog Nagoričana.

Početkom minulog veka, Raoničku bunu seljaka bezemljaša, koja je od 1903. do 1908. tresla Otomansko carstvo u zapadnom delu Stare Srbije, predvodio je sveštenik Čedo Čakarević, a u Topličkom ustanku 1916. istakao se Dimitrije Dimitrijević, poznatiji kao pop Mita Komita.

Sveštenici su učestvovali i u Drugom svetskom ratu, ali su tada prvi put u istoriji pošli za različitom vojskom. U Hercegovini i Dalmaciji, organizujući narod protiv ustaškog terora, četničke vojvode bili su popovi Radojica Perišić, Momčilo Đujić, Georgije Bojić, Savo Božić... Sa partizanima su krenule prote Jevstatije Karamatijević, Vlado Zečević, Milan Smiljanić, Blažo Marković...