IZ Prvog svetskog rata, dotad najvećeg globalnog sukoba, srpski narod je izašao kao pobednik. Srbija je postala okosnica nove Kraljevine SHS, svi Srbi su živeli u jednoj državi, a Srpska pravoslavna crkva je ujedinjena i ponovo uzdignuta u rang patrijaršije.

Lice Evrope od 1914. do 1918. trajno je i temeljno promenjeno - sa scene je otišla Austrougarska, kao i Tursko carstvo, Rusija je grcala u revolucionarnim mukama, a nove države, među kojima i zemlja Karađorđevića, težile su zaokruženju svoje državnosti. U ovom procesu veoma važan faktor bila je Srpska crkva, ali proces integracije nije tekao ni brzo ni lako.


PROČITAJTE JOŠ:
JOVAN ŽIVEO 126 GODINA?! Živorad tvrdi da je natpis na spomeniku njegovog pradede istinit

Iako je objedinjavanje srpskog naroda u jednu zemlju i pod jednu dinastiju omogućilo i objedinjavanje pravoslavnih crkvenih organizacija, reosnivanje patrijaršije otežavala je težnja državne vlasti da obezbedi uticaj na Crkvu.

Prvi korak napravljen je svega mesec po proglašenju državnog ujedinjenja, koje je ozvaničeno 1. decembra 1918. godine. Poslednjeg dana te godine u Sremskim Karlovcima, pod predsedništvom mitropolita Srbije i arhiepiskopa beogradskog Dimitrija (Pavlovića), održana je prva konferencija srpskih pravoslavnih episkopa oblasnih crkava. Tada je formulisana želja svih prisutnih arhijereja za ujedinjenjem, kao i želja da u sastav ujedinjene srpske crkve bude pripojena i crkva u Crnoj Gori. Crkveno ujedinjenje proklamovano je maja sledeće godine u Beogradu, a ovu odluku potvrdio je ukazom regent Aleksandar 17. juna naredne godine.

Na dan Sabora srpskih svetitelja 12. septembra 1920. godine, svečano je proglašena nova ujedinjena Srpska patrijaršija.

Sveti arhijerejski sabor ujedinjene SPC dve nedelje kasnije izabrao je mitropolita Dimitrija za prvog patrijarha obnovljene Srpske patrijaršije.

Senku na sjaj ovog istorijskog događaja, međutim, bacila je Vlada, koja nije priznala način izbora crkvenog poglavara. Ubrzo je doneta uredba o izboru prvog srpskog patrijarha, koja je oktroisala uslove njegovog biranja. Definisan je Izborni sabor, koji je sazivao kralj i kome su osim arhijereja pridodata i svetovna lica - najviši državni funkcioneri. Ovo telo prvi put se sastalo 12. novembra 1920. sa zadatkom da izabere već izabranog patrijarha. Prema novoj proceduri, kralj je aktom od 13. novembra prihvatio ovaj izbor.


Patrijarh Dimitrije


Prve korake u stvaranju ujednjene crkve obeležilo je tako snažno uplitanje svetovne vlasti. To daje osnova crkvenom istoričaru Đoku Slijepčeviću za tvrdnju da je država već prvih dana pokazala snažnu težnju da se pita u crkvenim poslovima.

"Jasno je naglašeno da država ne želi da se liši svoga uticaja na Crkvu. To se posebno odnosi na kralja, zatim ministra vera, kao i nosioce državnih funkcija po kojima su ulazili u sastav Izbornog sabora koji je birao crkvenog poglavara. SPC u novoj kraljevini našla se odmah pod snažnom kontrolom državne vlasti, koja je oživela propise koji su pre ujedinjenja uređivali crkvene poslove u Kraljevini Srbiji", beleži Slijepčević.


PROČITAJTE JOŠ:
SRBIJA IMA ŠTA DA PONUDI: Olivera dobitnik prestižne nagrade za arhitekturu u Gracu

To, međutim, nije bio kraj. Uredba o ustrojstvu Ministarstva vera od 31. jula 1919. godine stavila je SPC gotovo u celosti pod državnu kontrolu "u svim versko-političkim poslovima, ukoliko spadaju u krug državne delatnosti". Crkvu, sveštenstvo i vernike najviše je zabolelo što je civilna vlast, preuzimajući velika ovlašćenja u crkvenim poslovima, tiho zagospodarila Srpskom pravoslavnom crkvom, za razliku od Rimokatoličke crkve i Islamske zajednice.

Vidovdanski ustav je usvojio načelo pune slobode vere i savesti i osigurao punu ravnopravnost svih zakonom priznatih vera. U stvarnom životu, međutim, SPC je bila potčinjena državi: najvišu nadzornu i upravnu vlast u svim versko-političkim pitanjima i poslovima Patrijaršije obavljao je ministar vera.

U godinama koje će uslediti nizaće se akti zakonske snage koje su uređivale odnos države i crkve. Zakon o SPC donet je 9. novembra 1929. godine. Na osnovu ovih akata donet je Ustav SPC 1931. godine, kao najviši akt koji je regulisao ne samo crkvenu organzaciju, već i odnos sa državom.

Crkva je teškom diplomatijom uspela da isposluje delimičnu finansijsku samostalnost. Kralj je i dalje sebi zadržao pravo da potvrđuje izbor patrijarha i eparhijskih episkopa, dok je Ministarstvo prosvete imalo nadzor nad radom duhovnih škola. Iako je Crkva formalno bila odvojena od države, država nije htela da se odrekne svoga udela i uticaja na izbor patrijarha SPC.


ODLUKA NA MIROSLAVLjEVOM JEVANĐELjU

SVEČANOST proglašenja obnovljene patrijaršije 1920. godine održana je u sabornoj dvorani Patrijaršijskog dvora u Sremskim Karlovcima, koja je za tu priliku bila posebno ukrašena slikama iz novozavetne i nacionalne istorije. Bilo je tu i originalno Miroslavljevo jevanđelje, kao i srebrni pehar kneza Lazara i kneginje Milice. Na stolu, za kojim je sedelo petnaest arhijereja, stajao je krst cara Dušana iz Visokih Dečana. Saborsku odluku o vaspostavljanju Srpske patrijaršije saopštio je mitropolit Dimitrije, a pročitao je tuzlanski mitropolit Ilarion. Svečanost je završena blagodarenjem u patrijaršijskoj crkvi.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

ANATEMA NA VLADU ZBOG KONKORDATA

U CELOKUPNOJ istoriji odnosa Srpske pravoslavne crkve i države, jedna od najvećih kriza nastupila je 1937. godine zbog zaključivanja konkordata između Kraljevine Jugoslavije i Vatikana. Ovo pitanje, kome su se SPC i patrijarh Varnava (Rosić) oštro usprotivili, toliko je zaoštrilo odnos prema Vladi da je u Beogradu kod Saborne crkve, 19. jula 1937. godine, pala krv. Četiri dana kasnije, na vrhuncu krize, u danu kada je u jugoslovenskoj skupštini izglasan konkordat, preminuo je patrijarh srpski Varnava. Glasine koje su odmah buknule, da je otrovan po nalogu Vlade, nisu utihnule do danas. Vlada je popustila pred narodno-crkvenim otporom i konkordat je zauvek skinut sa dnevnog reda.

O dokumentu koji je trebalo da zakonski definiše položaj katoličke crkve u Jugoslaviji, pregovori su počeli još 1920. godine. Zaključivanje konkordata bila je namera i kralja Aleksandra. Prvi tekst je redigovan 1921, ali od toga nije bilo ništa, kao ni u pregovorima koji su se vodili posle četiri godine. Deceniju kasnije, 25. jula 1935, vlada Milana Stojadinovića, uz saglasnost sa Namesništvom, potpisala je konkordat sa Vatikanom. Iako je tekst usaglašen i potpisan, smena Vlade je odložila njegovu ratifikaciju u Narodnoj skupštini i Senatu. Ovo pitanje je stavljeno na dnevni red i zaokupilo je javnost dve godine kasnije. Usvajanje dokumenta, koje je po mišljenju Vlade trebalo da prođe skupštinsko zasedanje bez velikih problema, vrlo brzo je preraslo u jednu od najtežih političkih kriza u zemlji.

Da će se SPC žestoko usprotiviti usvajanju konkordata, bilo je jasno u januaru 1937, kada je patrijarh Varnava u proglasu povodom srpske Nove godine najviše isticao nepoverenje Crkve u konkordat, podvlačeći da je to atak na poslednji bedem Srpstva, na Svetu srpsku crkvu. Poručio je, takođe, da je Vlada "iz sasvim nepoznatih razloga i nikom nedokučivih uzroka napravila ugovor sa crnim poglavarom crne internacionale".


Žandari hapse sveštenike tokom konkordatske krize

Dok je u julu 1937. trajalo skupštinsko zasedanje na čijem je dnevnom redu bilo usvajanje konkordata, uzbuđenje među narodom je raslo, jer su istovremeno bili zakazani moleban za ozdravljenje obolelog patrijarha i litija koja je trebalo da prođe gradom od Saborne crkve, preko Knez Mihailove ulice. Strahujući od nereda, policija je zabranila litiju. Narod je, međutim, sa sveštenstvom izašao na ulice. Intervencija policije, čiji je ministar bio Slovenac Anton Korošec, inače rimokatolički sveštenik, bila je žestoka. Taj događaj upamćen je kao "krvava litija", a narodni protesti istovremeno su se održavali širom Srbije, Crne Gore, Bosne i Krajine.


PROČITAJTE JOŠ:
Na ovom mestu na planeti život ne može da se razvije: Sve izgleda neverovatno lepo, ali samo na prvi pogled (VIDEO)

No, i posle ovih teških zbivanja i sukoba čak i između sveštenika i žandarmerije, konkordat je, uveče 23. jula, primljen u Skupštinu. "Za" je glasalo 166 poslanika, a "protiv" 128. Kob trenutka htela je da iste večeri premine patrijarh Varnava. Crkva je bacila anatemu na sve ministre i poslanike koji su glasali za konkordat, a ogorčenje naroda dostiglo je vrhunac. Poslanici koji su glasali za konkordat nisu smeli ni na ulicu, a kamoli u narod. Vlada je potom povukla konkordat sa dnevnog reda i nije ga više podržavala niti iznosila pred Senat.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

POGLAVARI SPC

MAKARIJE

DO obnove patrijaršije 1557. kao "oni koji su pridržavali presto Svetog Save", pominju se Janićije 1506. godine, arhiepiskop Jovan 1508-1509, mitropolit Marko oko 1524. i smederevski mitropolit Pavle od 1527. do 1535.


Prvi srpski patrijarh obnovljenog pećkog trona, od 1557. do 1571, bio je Makarije Sokolović. Rodom iz Sokolovića kod Rudog, u mladosti se zamonašio u Mileševi i ubrzo postao starešina. Pre izbora za patrijarha bio je i iguman Hilandara. Beratom je od sultana dobio iste povlastice kao carigradski patrijarh, a osim zemalja cara Dušana, patrijaršija je obuhvatala još i područja Bačke, Banata, Baranje, Srema, Slavonije, Bosanske Krajine, Bosne, Like, Krbave i Dalmacije. Dok je bio na čelu Srpske crkve, obnovljeni su manastiri Banja, kod Priboja, Pećka patrijaršija, Budisavci, Gračanica i Studenica. Istovremeno, i kultura doživljava renesansu, a u manastirima oživljavaju ikonopisanje i prepisivanje knjiga. Povukao se 1571. zbog bolesti, a patrijaršijski tron predao je sinovcu Antoniju u manastiru Banja, kod Priboja. Upokojio se 1574.

ANTONIJE

PRE stupanja na pećki tron, patrijarh Antonije Sokolović bio je mitropolit hercegovački. Srpsku crkvu vodio je od 1571. do 1575, kada je preminuo. Bio je strastven slikar i rezbar, a njegova najpoznatija dela su dveri u Dečanima i Pećkoj patrijaršiji. Težio je da crkvu organizaciono učvrsti i ekonomski osnaži, koristeći blagonaklonost turskih vlasti.

GERASIM

PRIDVORNI monah pećkog manastira, potom mitropolit hercegovački Gerasim Sokolović, bio je patrijarh srpski od 1575. do 1580. godine, kada se povukao sa trona. Ostao je upamćen po reorganizaciji Pećke patrijaršije i kao prvi poglavar SPC koji se potpisao kao patrijarh "svima Srbima i Bugarima". Po istorijskim podacima zna se da je bio veliki ljubitelj knjige i da su po njegovim instrukcijama prepisivani rukopisi. Nije poznato da li se patrijarh Gerasim dobrovoljno povukao sa patrijaraškog trona, a poslednji pomeni o njemu potiču iz 1586. i 1587.

SAVATIJE

OD 1585. do 1586. na čelu crkve bio je patrijarh Savatije Sokolović. Prethodno je bio hercegovački mitropolit, a 1573. osnovao je manastir Pivu. Zidanje najvećeg manastira od tesanog kamena, podignutog u vreme Osmanlija, Savatije je započeo kao mitropolit, a završio kao patrijarh. Zapisano je i da se "zanosio mišlju da oslobodi Srbe od Turaka". Preminuo je iznenada 1586, ubrzo po okončanju gradnje manastira Pive.